راهکارهای دستیابی به اقتصاد دانش‌بنیان چیست؟ - اکودام | اقتصاد صنعت غذا | EcoDam
امروز : شنبه, ۲ تیر , ۱۴۰۳

راهکارهای دستیابی به اقتصاد دانش‌بنیان چیست؟

مشخصه اصلی اقتصاد دانش‌بنیان، به‌کارگیری گسترده اطلاعات و دانش برای تولید و عرضه کالاها و خدمات است. سرمایه اصلی کارگران و کارکنان در اقتصادهای دانش‌بنیان، دانش است. مشاغل به کارگران و کارکنانی نیاز دارد که دارای دانش عمومی و خاصی برای بررسی، مطالعه و کسب اطلاعات و ساختن ایده‌های جدید باشند.

براساس یادداشتی که «گشتاسب مظفری» معاون مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران و عضو انجمن علمی اقتصاد شهری ایران در اختیار این رسانه قرار داده است، طی سال‌های اخیر بحث از اقتصاد دانش‌بنیان در فضاهای دانشگاهی و از سوی مسئولان کشور، بارها مورد تاکید قرار گرفته است. عبور از دالان دوران صنعتی به پساصنعتی، بنیان نهادن کسب‌وکارها، صنایع، کالاها، محصولات و خدمات اقتصادی بشر بر پایه دانش‌ها و فناوری‌های نوین را ناگزیر ساخته است. این الزام تا آنجا پیش رفته که امروزه از ۱۰ شرکت برتر و ثروتمند جهان، حداقل ۹ شرکت به طور مستقیم با دانش و فناوری‌های دانش‌بنیان عجین هستند و ایجاد و توسعه و رشد همه آن‌ها از همان آغاز تولد، با طرح‌ها و برنامه‌های دانش‌بنیان همراه بوده است. در چنین شرایطی، نام‌گذاری سال ۱۴۰۱ از سوی رهبر معظم انقلاب به عنوان سال «تولید، دانش‌بنیان و اشتغال‌آفرین»، خالی از ضرورت و حکمت نیست.

امید است متأثر از خواست و اراده حاکمیت، حمایت قوای سه‌گانه به ویژه دستگاه‌های اجرایی و همراهی و همکاری مؤثر دانشگاه‌ها، مراکز علمی، تحقیقاتی و نوآوری، صاحبان صنایع و مشاغل و فعالان اقتصادی در بخش‌های دولتی، عمومی، خصوصی و تعاونی، و به طور کلی تمام ذی‌نفعان کلیدی، شاهد شتاب گرفتن فرآیند رشد و توسعه تولید، اشتغال و اقتصاد شهری دانش‌بنیان در تهران و دیگر کلان‌شهرهای کشورمان باشیم.

تولید و اقتصاد دانش‌بنیان

با پیشرفت‌هایی که متأثر از اقتصاد صنعتی، اتوماسیون و تولید و مصرف انبوه روی داد، سطح دیگری از دانش، علم، نوآوری و فناوری بشری بر پایه الزامات و شرایط دوران پسا صنعتی یا همان عصر اطلاعات و دانش، روی نشان داد. ویژگی خاص و متمایز کننده این دوره از دوره‌های قبلی سیر تمدنی جامعه بشری، نقش و جایگاه کلیدی داده‌ها، اطلاعات، دانش، فناوری‌های نوین ارتباطی و اطلاعاتی، رایانه‌ها و اینترنت در شیوه‌های تولید و زندگی نوع بشر بود. نیروی کار فیزیکی و حتی قدرت ماشین و اتوماسیون، به نفع اطلاعات، دانش و فناوری‌های هوشمند و پیشرفته به سرعت رشد یابنده، عقب‌نشینی کرد و اطلاعات و دانش تخصصی، به مهم‌ترین عامل و مؤلفه تولید و اقتصاد در این دوره تبدیل شد. به همین دلیل این عصر را عصر اطلاعات، عصر دانش، عصر دیجیتال و عصر جوامع، شهرها و اقتصادهای دانش‌بنیان و دیجیتالی نام‌گذاری کرده‌اند.

از ویژگی‌های این عصر می‌توان به چرخش، انتقال و جریان آزاد اطلاعات و دسترسی سریع و آسان به منابع اطلاعاتی، علمی و دانشی مورد نیاز عموم و گسترش شبکه‌های اجتماعی بر پایه اینترنت و فضای مجازی و آموزش‌های برخط (آنلاین) اشاره کرد که پیش‌تر با این سرعت و سهولت، ممکن نبوده است. عصر دانش و اطلاعات و اقتصاد دانش‌بنیان و دیجیتالی، ظرفیت‌ها و کاربردهای سازنده خود را از دهه‌های اخیر، به ویژه طی دوران بحرانی همه‌گیری ویروس کرونا در دو سال گذشته به خوبی نشان داده است.

هر چند انواع دوره‌های تولید و اقتصاد یاد شده از عصر شکار تا عصر دانش و دیجیتال به شدت در هم آمیخته‌اند و نمی‌توان گفت که با بروز و نمود یک دوره جدید، آثار و نشانه‌های دوره قبلی کاملاً از بین رفته یا در دوره جدید هضم شده است، ولی در عین حال تقسیم‌بندی و نام‌گذاری این دوره‌ها بر اساس ویژگی خاص و متمایز کننده هر دوره و عنصر و مؤلفه کلیدی در شیوه‌های تولید، تجارت و به طور کلی شیوه اصلی زیست انسان در هر دوره، روی می‌دهد.

مشخصه اصلی اقتصاد دانش‌بنیان، به‌کارگیری گسترده اطلاعات و دانش برای تولید و عرضه کالاها و خدمات است. به‌طور ویژه در این نوع از تولید و اقتصاد، کارگران ماهر و دانش کاران در اقتصاد یک جامعه، شهر یا کشور نقش اصلی را ایفا می‌کنند و بیشتر مشاغل نیاز به مهارت‌های تخصصی سطح بالا دارد که از طریق آموزش‌های رسمی و غیررسمی، یاد گرفتنی و قابل انتقال است. به‌طورویژه، سرمایه اصلی کارگران و کارکنان در اقتصادهای دانش‌بنیان، دانش است و بسیاری از مشاغل این حوزه به کارگران و کارکنانی نیاز دارد که دارای دانش عمومی و خاصی برای بررسی، مطالعه و کسب اطلاعات و ساختن ایده‌های جدید باشند. برخلاف اقتصاد کشاورزی که در آن فعالیت اصلی کشاورزی معیشتی بر پایه نیرو و کار فیزیکی است، یا برخلاف اقتصاد صنعتی که از ویژگی تولید انبوه و مشاغل نسبتاً غیرماهر برخوردار است، اقتصاد دانش‌بنیان بر اهمیت دانش و مهارت در یک اقتصاد خدماتی تأکید دارد.

از سوی دیگر هرچند دو مفهوم «اقتصاد دانش‌بنیان» و «اقتصاد دانش» ارتباط تنگاتنگی با هم دارند و به نوعی لازم و ملزوم یکدیگرند، جامعه‌ای که می‌خواهد اقتصاد دانش‌بنیان قوی‌تری داشته باشد، باید اصول و قواعد اقتصادی و سرمایه‌گذاری در تولید اطلاعات، آموزش، فرهنگ، یادگیری و دانش را به کار گیرد.

اقتصاد دانش بر پایه تولید، توزیع و مصرف اشکال مختلف اطلاعات، دانش، علم، آموزش، یادگیری و تجاری‌سازی علم و دانش شکل می‌گیرد و قوام پیدا می‌کند. در جوامعی که دارای رشد علمی و دانشی بالایی هستند، سهم اقتصاد دانش در اقتصاد محلی، اقتصاد شهری یا اقتصاد ملی، بیشتر است.

اقتصاد دانش به این موضوع می‌پردازد که چگونه آموزش و دانش یعنی «سرمایه انسانی» می‌تواند به عنوان یک دارایی مولد یا محصول تجاری برای فروش و صادرات، کسب سود برای افراد، مشاغل و اقتصاد عمل کند. این نوع از اقتصاد به جای منابع طبیعی یا دارایی‌های فیزیکی، تا حد زیادی بر قابلیت‌ها و توانمندی‌های فکری و مغزافزاری متکی است. در اقتصاد دانش، محصولات و خدماتی که مبتنی بر تخصص و توانمندی فکری‌اند، حوزه‌های فنی و علمی را پیش می‌برند و نوآوری را در کل اقتصاد تشویق می‌کنند. «اقتصاد دانش بنیان» (صفت و موصوف) یعنی اقتصادی که دانش پایه بودن، ویژگی اصلی در شکل‌گیری تولید کالا و خدمات در آن اقتصاد است؛ در حالی که منظور از «اقتصاد دانش» (مضاف و مضاف‌الیه)، نوعی از اقتصاد است که موضوع بحث، مطالعه و تجزیه و تحلیل آن، علم و دانش، و تولید و مصرف و عرضه و تقاضای محصولات و خدمات دانشی است.

بانک جهانی و سازمان همکاری اقتصادی و توسعه، اقتصادهای دانشی و دانش پایه را بر اساس ارکان زیر تعریف می‌کند:

– نظام‌ها و ساختارهای نهادی که در آن از طریق سیاست‌های خوب اقتصادی، انگیزه‌های لازم برای تحرک‌بخشی و تخصیص کارآمد منابع، خلاقیت و نوآوری و خلق، انتشار و کاربست دانش موجود به صورت اثربخش فراهم شود.

– نظام آموزشی مناسب و نیروی کار تحصیل‌کرده و ماهر که قادرند دائماً مهارت‌های خود را برای خلق و استفاده از دانش، ارتقا و تطبیق دهند.

– یک نظام و اکوسیستم نوآوری کارآمد و حامی بنگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی، دانشگاه‌ها، مشاوران و دیگر سازمان‌هایی که می‌تواند با انقلاب دانشی رشد کنند، از ذخیره در حال رشد دانش جهانی استفاده کنند و با همانندسازی و تطبیق، از آن برای رفع نیازهای محلی استفاده کنند.

– زیرساخت‌های پیشرفته، مناسب و کافی اطلاعاتی و ارتباطاتی که بتواند زمینه توسعه ارتباطات، جریان سیال و آزاد و پردازش اطلاعات و دانش را به نحو کارآمدی فراهم کند.

با این توصیف «نوآوری و کارآفرین»، «سرمایه انسانی» و «فناوری‌های ارتباطاتی و اطلاعاتی» سه بخش مهم برای تحقق یک اقتصاد و توسعه دانش‌بنیان و دیجیتال در عصر جدید است. ظهور و بروز سه ویژگی باعث شد که اقتصاد دیجیتال متولد شود و رشد کند:

– افزایش سرعت پیشرفت و عرضه محصولات و اختراعات جدید: سنسورها، از همه انواع آن، کوچک‌تر و ارزان‌تر شد و می‌توان روی انسان‌ها و وسایل آن‌ها انواع گیرنده‌ها و حس‌گرها نصب کرد؛ هوش مصنوعی و یادگیری ماشینی در حدی رشد کرد که استفاده از آن در کاربردهای متعارف هم، توجیه اقتصادی پیدا کرد.

– افزایش دسترسی به تکنولوژی‌های جدید: این دسترسی‌ها از یک حوزه جغرافیایی یا یک طبقه اجتماعی خاص فراتر رفت؛ موبایل در حدی ارزان و فراگیر شد که از حالت یک ابزار کمکی، به وسیله‌ای فردی و ضروری تبدیل شد.

– رشد تکنولوژی به خلق و رشد تکنولوژی‌های جدید: تکنولوژی، به جای اینکه مانند گذشته، ابزاری در خدمت سیستم‌ها باشد، خود خالق سیستم‌های جدیدی شد.

اکنون پس از توسعه فناوری‌ها و ابزارهای هوشمند و فراگیر شدن آثار انقلاب دیجیتال، موج‌های پیاپی ایجاد می‌شود که از آن‌ها به انقلاب‌های صنعتی چهارم، پنجم و حتی ششم تعبیر می‌شود. نکته بسیار مهم در این موج‌ها و انقلاب‌های صنعتی و فراصنعتی جدید نمایان است، سرعت بسیار بالای تغییر و تحول در تکنولوژی‌های عصر حاضر به نسبت سرعت تغییر و تحولات در دوران‌های تمدنی قبلی است.

سرخط اخبار اقتصاد و بازار

اقتصاد و بازار۴۰۰ هزار دستگاه موتورسیکلت برقی تولید می شود

به گزارش خبرگزاری مهر، احمد آقایی اظهار کرد: برنامه وزارت صمت تولید حداقل ۴۰۰ هزار دستگاه موتورسیکلت برقی است که با حمای...

اقتصاد و بازارنرخ ارز عامل گرانی کالاهاست؛ دولت چهاردهم نرخ ارز را تثبیت کند

به گزارش خبرنگار مهر، مجتبی صفایی امروز در آئین روز ملی اصناف با بیان اینکه اتاق اصناف ایران ظرف یکسال، چهار بار تغییر س...

اقتصاد و بازارشیوه سهمیه‌بندی ارز وارداتی کالاها تغییر کرد+ جزییات

به گزارش خبرنگار مهر، تصویب‌نامه مصوب جلسه مورخ ۱۴۰۳/۰۳/۲۰ هیأت وزیران در خصوص «اصلاح آئین نامه اجرایی قانون مقررات صادر...

اقتصاد و بازارقیمت طلا و سکه امروز ۲ تیر ۱۴۰۳؛ سکه از مرز ۴۰ میلیون تومان گذشت

به گزارش خبرنگار مهر، هر قطعه سکه طرح جدید امروز (شنبه، دوم تیرماه) تا لحظه درج این خبر با افزایش ۱۰۵ هزار تومانی نسبت ب...